• Slide1
  • Slide2
  • Slide3
  • Slide4
  • Slide5
  • Slide6

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΣΤΑ ΓΡΕΒΕΝΑ

 

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΣΤΑ ΓΡΕΒΕΝΑ

 

αποστόλουΜαρία Αποστόλου – Πολυμενίδη

Αρχαιολόγος στη ΣΤ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης

 

   

   Χαίρομαι ιδιαίτερα, που τυχαίνει να ξεκινώ την πρώτη μου επαφή μαζί σας μέσα από το περιοδικό "Γεφύρι", παρουσιάζοντας σας την Προϊσταμένη της Λ' Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων κα Γεωργία Καραμήτρου - Μεντεσίδη, με περιοχές ευθύνης το Νομό Κοζάνης και Νομό Γρεβενών.

     Της χρωστώ τη συμπαράσταση της και τις συμβουλές της, στα πρώτα χρόνια μου στην Αρχαιολογική Υπηρεσία όταν ήμουν στην Ημαθία και αυτή υπεύθυνη στο Νομό Κοζάνης. Από το 2004 με τη δημιουργία της Λ' Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων δραστηριοποιείται πια και στον Νομό Γρεβενών, στην αγαπημένη μου πατρίδα, και τώρα ξέρω πως ο νομός μας είναι σε καλά χέρια.

      Η κα Γεωργία Καραμήτρου -Μεντεσίδη είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. και διδάκτωρ του ιδίου Πανεπιστημίου, αρχαιολόγος της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας με αρμοδιότητα στον Νομό Κοζάνης ήδη από το 1983, και διευθύντρια των ανασκαφών της Αιανής.

     Σε μια περιοχή παραμελημένη και ανερεύνητη όπως ήταν ο Νομός Κοζάνης, έθεσε αμέσως σε εφαρμογή ένα επίπονο πρόγραμμα διάσωσης, προστασίας και ανάδειξης των αρχαιοτήτων, με δεκάδες σωστικές και συστηματικές ανασκαφές, παράλληλα με τον εντοπισμό νέων αρχαιολογικών χώρων, την εκτεταμένη περισυλλογή τυχαίων ευρημάτων, την κήρυξη αρχαιολογικών χώρων, την προστασία με περιφράξεις και στέγαστρα, καθώς και την ενημέρωση των πολιτών, την ανάδειξη και αξιοποίηση, την καταγραφή, την συντήρηση, τις μελέτες και δημοσιεύσεις.

     Ανασκαφέας του σημαντικού αρχαιολογικού χώρου της Αιανής έφερε στο φως και αναδεικνύει με δημοσιεύσεις, διαλέξεις, ντοκιμαντέρ, τα πολύτιμα ιστορικά αυτά στοιχεία, όχι μόνον στην επιστημονική κοινότητα, αλλά και στο ευρύ κοινό, το οποίο μπορεί πλέον να επισκεφθεί τους κατάλληλα διαμορφωμένους χώρους της Αρχαίας Πόλης και της Νεκρόπολης. Αποκορύφωμα των προσπαθειών της αυτών αποτελεί η Ίδρυση του Αρχαιολογικού Μουσείου Αιανής έκτασης 4.500 τ.μ., στον εκθεσιακό χώρο του οποίου λειτουργούν ήδη τρεις αίθουσες.

     Πλήθος μελετών και άρθρων της σε ελληνικά και ξένα περιοδικά έχουν ως θέμα τα νέα ανασκαφικά δεδομένα, με ιστορικά συμπεράσματα που έδωσαν νέα διάσταση στην ιστορία τόσο της Άνω Μακεδονίας όσο και της υπόλοιπης Μακεδονίας γενικότερα. Συγγραφέας των αρχαιολογικών οδηγών Αιανής και Κοζάνης, βιβλίων για τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα, καθώς και του δίτομου έργου Βόιον - Νότια Ορεστίς, Αρχαιολογική Έρευνα και Ιστορική Τοπογραφία.

    Σε μια σύντομη συνομιλία που είχαμε μαζί, μας ενημερώνει και μας δίνει πληροφορίες για τα αρχαιολογικά του Νομού Γρεβενών. Στο πρώτο ερώτημα που της έθεσα σχετικά με το πρόγραμμα της Λ' Εφορείας για τον Νομό Γρεβενών μου απάντησε:

Το πρόγραμμα μας ως Εφορεία στον Νομό Γρεβενών, κινείται σε τρεις άξονες:

1. Προστασία και διάσωση με καταγραφή όλων των θέσεων και εποπτεία με επισκέψεις και περιοδείες, διότι η αρχαιοκαπηλία ή η θησαυροθηρία με λαθρανασκαφές ανθούν. Πολλοί αρχαιολογικοί χώροι είχαν εντοπιστεί στο πλαίσιο της επιφανειακής έρευνας της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής αλλά τα αποτελέσματα δεν δημοσιεύτηκαν και τα στοιχεία που παραλάβαμε δεν είναι σαφή και ακριβή.

2. Συνέχιση των σωστικών ανασκαφών στο πλαίσιο των μεγάλων δημοσίων έργων, όπως είναι οι οδοί και τα φράγματα. Ιδιαίτερα με τα φράγματα της ΔΕΗ, όπως του Ιλαρίωνα που υλοποιείται εδώ και λίγα χρόνια, ο αγώνας μας είναι άπελπις και η αγωνία μεγάλη για το τι προλαβαίνουμε, δεδομένου ότι οι χρηματοδοτήσεις δεν είναι ανάλογες του αρχαιολογικού-ιστορικού πλούτου που πρόκειται να πλημμυριστεί.

3. Η ίδρυση σύγχρονου Μουσείου στην πόλη των Γρεβενών αποτελεί στόχο μας και ήδη έχουμε ζητήσει χώρο από τον Δήμο. Συγχρόνως, και ώσπου να ιδρυθεί Μουσείο, επιδιώκουμε από κοινού με τη Νομαρχία και το Δήμο Γρεβενών να παραχωρηθεί η δωρεάν χρήση κτιρίου κοντά στη Νομαρχία, που ανήκει στο Υπουργείο Γεωργικής Ανάπτυξης και Τροφίμων με την παρακάτω επιχειρηματολογία:

Είναι γνωστό ότι οι αρχαιότητες της Αρχαιολογικής Συλλογής Γρεβενών στεγάζονται σε ισόγειο χώρο πολυκατοικίας, εντελώς ακατάλληλο τόσο για τη διατήρηση όσο και για την ασφάλεια τους. Προκειμένου η Συλλογή αυτή να εμπλουτισθεί με νέα αντικείμενα, τα οποία ήδη έχουν αποκαλυφθεί και πρόκειται να πολλαπλασιαστούν, καθώς η ανασκαφική έρευνα που άρχισε πλέον στο Νομό Γρεβενών συνεχίζεται με εντατικούς ρυθμούς, και τα ευρήματα να αναδειχθούν με έκθεση και εκπαιδευτικά μαθήματα, παρακαλούμε για τη δωρεάν παραχώρηση χρήσης του οικήματος του Κέντρου Γεωργικής Εκπαίδευσης Γρεβενών στην Εφορεία μας. Το κτίριο αυτό, που διαθέτει υπόγειο, ισόγειο και πρώτο όροφο, βρίσκεται κοντά στη Νομαρχία και οι χώροι του είναι κατάλληλοι και επαρκείς για τη στέγαση και μερική ανάδειξη των αρχαιοτήτων αρμοδιότητάς μας μέχρι την ίδρυση και ανέγερση Αρχαιολογικού Μουσείου Γρεβενών. Ακόμη τα αρχαιολογικά αντικείμενα των ανασκαφικών ερευνών του Νομού Γρεβενών μεταφέρονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αιανής, οι αποθηκευτικοί χώροι του οποίου δεν επαρκούν ούτε για τις αρχαιότητες της Αιανής και του Νομού Κοζάνης, μετά τις πολυάριθμες σωστικές ανασκαφές που διενεργήθηκαν κατά την κατασκευή μεγάλων δημοσίων έργων και συνεχίζονται στα λιγνιτωρυχεία και τα φράγματα της ΔΕΗ, στον οδικό άξονα Σιάτιστας-Κρυσταλλοπηγής κτλ.

Τη ρωτώ για τις ανασκαφικές δραστηριότητες της Εφορείας τόσο στη περιοχή του φράγματος του Ιλαρίωνος όσο και στον άλλο Νομό: Απαντά πως το 2006 κατέστη δυνατή η έρευνα σε χώρους κατάκλισης του Φράγματος Ιλαρίωνα με χρηματοδότηση της ΔΕΗ Α.Ε. και της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, με σκοπό την αξιολόγηση για το τι θα σωθεί μέσω της ανασκαφής και τι θα θυσιαστεί στη λιμνοακτή και στο βυθό. Εντοπίστηκαν από την επιφανειακή έρευνα σε χιλιάδες στρέμματα, πάντα εντός περιοχής κατάκλισης, άλλοι επτά αρχαιολογικοί χώροι, ανεβάζοντας τον αριθμό τους σε 20 προς το παρόν.

Στη θέση Γέφυρα Παναγιάς η ανασκαφή αποκάλυψε οικιστικά κατάλοιπα ελληνιστικών χρόνων, αλλά και χειροποίητη μακεδονική αμαυρόχρωμη κεραμική της Ύστερης Εποχής Χαλκού, της οποίας φορείς θεωρούνται τα πρωτοδωρικά-μακεδονικά φύλα.

Στη θέση Κεραμαριό της Παλιουριάς ανασκάφηκαν τμήματα μεγάλου νεκροταφείου που εκτείνεται σε δύο λόφους. Οι ταφές του Ανατολικού Λόφου εντάσσονται στα αρχαϊκά και κλασικά χρόνια και του Δυτικού στα κλασικά και υστεροκλασικά, κυρίως εντός του 4ου αι. π.Χ. Στον Ανατολικό Λόφο ανασκάφηκαν συνολικά 30 ταφές και εκτός μίας ήταν διαταραγμένες και συλημένες από την αρχαιότητα. Πρόκειται για ενταφιασμούς σε λάκκους με εξαίρεση μία καύση και έφεραν κτερίσματα, οπλισμό, κοσμήματα και διάφορα εξαρτήματα και παρουσιάζουν ομοιογένεια με των σύγχρονων νεκροταφείων στην Αιανή και σε άλλες περιοχές της Άνω και Κάτω Μακεδονίας, που υπαγορεύεται από τις ίδιες αξίες, πίστεις, δοξασίες και αισθητικές αντιλήψεις. Αντιπροσωπεύονται τα ίδια σχήματα αγγείων και ιδιαίτερο ενδιαφέ­ρον παρουσιάζουν τα αγγεία τοπικού εργαστηρίου, τα οποία δεν αφορούν στα περισσότερα είδη. Το γεγονός του εντοπισμού του τοπικού εργαστηρίου αποτελεί ζητούμενο και μόνο ως υπόθεση εργασίας μπορούμε να προτείνουμε την Αιανή ή άλλον οικισμό πιο κοντά, απόψεις που χρήζουν τεκμηρίωσης. Στις ταφές υπήρχαν επίσης, όπλα, κοσμήματα και διάφορα εξαρτήματα ενδυμασίας και εργαλεία καλλωπισμού (ωτογλύφανο και τριχολαβίδα), ενώ ένας χάλκινος κρίκος αποτελεί μάλλον προκερματική μορφή νομίσματος. Στο Δυτικό Λόφο ανασκάφηκαν 33 ταφές, εκ των οποίων μόνο τρεις ασύλητες, που είχαν από μία ή περισσότερες πέτρες ως επιτάφια σήματα. Περιείχαν 33 συνολικά πήλινα αγγεία, από τα οποία τα περισσότερα αποτελούν, επίσης, προϊόντα τοπικών εργαστηρίων. Βρέθηκαν και δύο ακέραια χάλκινα, πρόχους και κάνθαρος με χυτό χείλος και ποδίσκο, ο οποίος αποτελεί το πρώτο αγγείο του τύπου στους Νομούς Γρεβενών-Κοζάνης, ενώ ενδιαφέροντα ήταν τα όπλα, τα κοσμήματα και τα διάφορα εξαρτήματα.

  Ο εντοπισμός και η ανασκαφή ενός ακόμη νεκροταφείου αρχαϊκών και κλασικών χρόνων αποκτά ιδιαίτερη σημασία για το χώρο της Άνω Μακεδονίας, για την οποία μετά τις ανασκαφές των τελευταίων ετών (κυρίως στην Αιανή), αναθεωρήθηκαν οι απόψεις περί πολιτισμικής και κοινωνικής απομόνωσης στις αντίστοιχες εποχές. Σύμφωνα με τη νέα ιστορική φυσιογνωμία, όπως αυτή αποτυπώνεται από τα τεκμήρια της αρχαιολογικής έρευνας, η Άνω Μακεδονία στον 6° και ο 5° αιώνα π.Χ. εντάσσεται στην πολιτισμική κοινή του υπόλοιπου ελληνισμού και χαρακτηρίζεται από υψηλό βιοτικό και πολιτιστικό επίπεδο με ποικιλία εμπορικών και άλλων σχέσεων και ανταλλαγών.

   Για την σωστική ανασκαφή στα Πριόνια Δήμου Γόργιανης, μας ενημερώνει πως η συνέχεια κατασκευής της Εγνατίας Οδού εντός του Νομού Γρεβενών και συγκεκριμένα του τμήματος Γρεβενών-Παναγιάς, επέβαλε τη συνέχιση της ανασκαφής στη θέση Ιβάνη Πριονιών Δήμου Γόργιανης. Το 2005 είχε διαπιστωθεί η ύπαρξη οικισμού ελληνιστικών χρόνων και η έρευνα είχε περιοριστεί σε ό,τι είχε εμφανιστεί στη διάρκεια των πρόδρομων εργασιών και αφορούσε στον καθαρισμό χώρου στην έξοδο της μελλοντικής σήραγγας Βελανιδιών, όπου είχε καταστραφεί κλίβανος από διάνοιξη δρόμου, και σε χώρο ψηλότερα στο επικλινές, απ' όπου περισυλλέξαμε σε κομμάτια δύο πήλινες ρηχές λεκανίδες τοπικού εργαστηρίου ελληνιστικών χρόνων και χάλκινα ελάσματα από αγγείο, ενώ σε πιο απομακρυσμένο σημείο ανασκάφηκε και απομακρύνθηκε το τμήμα του πίθου, που είχε εμφανιστεί κατά τη διάνοιξη δρόμου.

 Κατά την έρευνα του 2006 σε αγρό με μικρή κλίση αποκαλύφθηκαν αρχαϊκές ταφές (β' μισό 6ου αι. π.Χ.). Πρόκειται για τάφους, μάλλον ανήλικων ατόμων, στους οποίους αποκαλύφθηκαν από ένας μελανόμορφος σκύφος, πολλές χάλκινες και αργυρές περόνες, χάντρες περιδεραίου από κεχριμπάρι, αργυρά ενώτια σε σχήμα ωμέγα, ενώ εξαιρετικά ενδιαφέρον εύρημα ήταν ένα αργυρό δακτυλίδι με την επιγραφή ΧΑΙΡΕ ΚΑΙ ΣΥ. Οι ταφές αποκαλύπτονται σε βάθος 1 μ. περίπου από την επιφάνεια, ενώ στο ίδιο βάθος αποκαλύπτονται διάσπαρτες μάζες πηλού, ίχνη καύσης, καθώς και επτά πίθοι, οι τέσσερις μάλιστα, μεγάλου μεγέθους, είχαν τοποθετηθεί δίπλα-δίπλα, που δηλώνουν προγενέστερα οικιστικά κατάλοιπα, τα οποία χρονολογούνται στην Ύστερη Εποχή Χαλκού. Τούτο επιβεβαιώνεται από την παρουσία χειροποίητης κεραμικής με αμαυρόχρωμη διακόσμηση που είναι χαρακτηριστική για την εποχή, αλλά και μυκηναϊκής τροχήλατης κεραμικής. Το εύρημα θεωρείται πολλαπλά σημαντικό για τον ανερεύνητο Νομό Γρεβενών. Για πρώτη φορά τεκμηριώνεται ανασκαφικά η μυκηναϊκή παρουσία, καθώς και η μακεδονική αμαυρόχρωμη κεραμική της οποίας φορείς θεωρούνται τα μακεδονικά και δωρικά φύλα. Οι αρχαϊκές ταφές με τα πλούσια κτερίσματα μαρτυρούν την ύπαρξη οικισμών με δομές μόνιμου αστικού βίου στο χώρο της Άνω Μακεδονίας με υψηλό βιοτικό και πολιτιστικό επίπεδο και πλούσιες επαφές με τη νότια Ελλάδα. Άλλωστε και η έρευνα στην Αιανή και στο υπόλοιπο του Νομού Κοζάνης απέδειξε ότι ακμαίοι και οργανωμένοι οικισμοί υπήρχαν στην Άνω (Δυτική) Μακεδονία πολύ πριν την ενοποίηση του μακεδονικού ελληνισμού από τον Φίλιππο Β', στον οποίο κάποτε οι ιστορικοί απέδιδαν την ίδρυση των πρώτων πόλεων-αστικών κέντρων.

    Τέλος για τις δραστηριότητες στην Κνίδη, έδρα του Δήμου Βεντζίου που είναι γνωστή στην έρευνα από σύντομη ανασκαφή σε νεολιθικό οικισμό που διενεργήθηκε το 1994 μας πληροφορεί: Η σωστική ανασκαφή στη θέση Ματσούκα Ράχη διενεργήθηκε προκειμένου να αποδοθεί ο χώρος στο λατομείο βιομηχανικού ορυκτού (αργίλου) της Εταιρίας ΓΕΩΕΛΛΑΣ-ΑΜΜΑΕ, η οποία την χρηματοδότησε. Πρόκειται για μικρή οικιστική εγκατάσταση με ένταξη στην προχωρημένη Αρχαιότερη Νεολιθική Εποχή (α' μισό 6ης χιλιετίας π.Χ.) που εκτείνεται στο πλάτωμα ενός λόφου με υψόμετρο 630 μ. Η επίχωση των δύο στρωμάτων ως το σταθερό έδαφος δεν ξεπερνά τα 0,70 μ. με οικοδομικά κατάλοιπα μάζες πηλών με αποτυπώματα κλαδιών από τον ξύλινο σκελετό των οικιών, δύο τμήματα επάλληλων δαπέδων, μικρές συγκεντρώσεις λίθων. Στην κεραμική διακρίνεται η κατηγορία της μονόχρωμης, με καστανή βαθιά και ανοιχτή και καστανέρυθρη επιφάνεια, και οι τρεις κατηγορίες της διακοσμημένης, γραπτή, εμπίεστη και εγχάρακτη. Ο κατάλογος των μικροευρημάτων περιλαμβάνει πελεκητά και τριπτά λίθινα εργαλεία σε όλα τα στάδια παραγωγής, γεγονός που αποδεικνύει ότι η επεξεργασία τους γινόταν εκεί και μάλιστα από λίθους που μεταφέρονταν από σχετικά μακρινή απόσταση, 15 πήλινα ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια, τα οποία δεν διακρίνονται από τη «μνημειακότητα» των ειδωλίων της Ποντοκώμης, αλλά ενδιαφέρον παρουσιάζει το ακέφαλο ειδώλιο γυναικείας μορφής, στο οποίο αποδίδονται πλαστικά οι παλάμες των χεριών.

    Με τον εντοπισμό και την πρώιμη χρονολογική ένταξη της θέσης Ματσούκα Ράχη της Κνίδης αυξάνονται σε 19 οι εντοπισμένες θέσεις με κατοίκηση στην Αρχαιότερη Νεολιθική Εποχή στον Νομό Γρεβενών και σε 22 συνολικά οι νεολιθικοί οικισμοί. Έχουμε την πρόθεση η μελέτη των οικισμών της αρχαιότερης νεολιθικής να επεκταθεί και στον Νομό Γρεβενών, παρόμοια με του Νομού Κοζάνης, στο ίδιο ενδεχομένως πλαίσιο σωστικών ανασκαφών, όπως συνέβη με τον οικισμό της Ματσούκα Ράχη στην Κνίδη, με τα ίδια ερωτήματα για την εξελικτική πορεία των πρώιμων γεωργοκτηνοτρόφων σ' αυτή τη γεωγραφική ενότητα και ευρύτερα στην Άνω Μακεδονία.

Την ευχαριστώ και παίρνω την υπόσχεση να συζητήσουμε ξανά μετά την πρώτη αυτή ενημέρωση και για άλλα ζητήματα αλλά κυρίως για το ενδιαφέρον θέμα της σχέσης της Τυμφαίας χώρας με τον Νομό Γρεβενών.

 Μαρία Αποστόλου

 Δημοσιεύτηκε στο "Γεφύρι της Επικοινωνίας μας" τον Ιούλιο του 2007