• Slide1
  • Slide2
  • Slide3
  • Slide4
  • Slide5
  • Slide6

Δημήτριος Τότσκας και Άγιος Κοσμάς

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΟΤΣΚΑΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ

 

Απόστολος Παπαδημητρίου

 

Ο Δημήτριος Τότσκας υπήρξε ο πλέον ονομαστός από τους κλέφτες που έδρασαν στην επαρχία Γρεβενών, αν και δεν είναι τόσο γνωστός όσο οι Ζιακαίοι (ο γερο Ζιάκας – Γεώργιος και οι γιοί του Γιαννούλας και Θόδωρος). Καταγόταν από την Τίστα (Ζιάκας). Η πρώτη μνεία για τον κλέφτη αυτόν γίνεται σε δημοτικό τραγούδι των Γρεβενών, σύμφωνα με το οποίο, έφτασε στα Γρεβενά κάποιος γενίτσαρος απεσταλμένος του σουλτάνου Μαχμούτ Α΄ (1730-1754) για παιδομάζωμα.

«Τον Τόσκα βαροφάνηκε και το φιρμάνι σχίζε

Και τα παιδιά ξεσήκωσε, αρματολοί γενήκαν».

Αν και το τραγούδι ελέγχεται για ιστορική ανακρίβεια, δεδομένου ότι είχε παρέλθει η εποχή του παιδομαζώματος, δηλώνει την αντίδραση του Τότσκα σε κάποια αυθαιρεσία των κατακτητών και την έξοδό του στα απάτητα από τους κατακτητές βουνά της Πίνδου. Η δράση του, σε συνεργασία με τους κλέφτες Μάνταλο, καταγωγής από το Περιβόλι και Βασδέκη, έφτασε ως τη Μαγνησία. Συνδέθηκε όμως ιδιαίτερα με τους Σουλιώτες, καθώς είχε γυναίκα από τα Δερβίζιανα του Σουλίου. Για να υπερασπίσει μαζί με τους Σουλιώτες την περιοχή της Ηπείρου από τις αυθαιρεσίες του Κουρτ Πασά του Βερατίου, ήρθε κατ’ επανάληψη σε σύγκρουση με τα αποσπάσματα των Αλβανών που εξαπέλυε ο Πασάς για την καταλήστευση και τρομοκρατία των χριστιανών. Ήταν από τους πρωταγωνιστές της εξέγερσης του 1770. Γράφει γι’ αυτόν ο Περαιβός στην «Ιστορία Σουλίου και Πάργας»: «Ο καπ. Τότσκας δεν εκατεδάμασε τους εχθρούς εις τα Γραιβενά με τρομερούς πολέμους»; Πράγματι το 1770 και τα επόμενα έτη, έστηνε καρτέρι με το Σώμα του, στους Αλβανούς που επέστρεφαν με λάφυρα από την Πελοπόννησο και τους αποδεκάτιζε. Η πιο φονική συμπλοκή έλαβε χώρα στη θέση Μουρμίντε (στα βλάχικα νεκροταφείο) μεταξύ Σμίξης και Φιλιππαίων. Τους απέσπασε όλα τα λάφυρα και απελευθέρωσε τους αιχμαλώτους Αλβανούς μετά από μικρό ακρωτηριασμό της μύτης τους ή του αφτιού τους!

Αναφέρεται για τον Δημήτριο Τότσκα, ότι είχε βίο ληστρικό. Ανελάμβανε ακόμη και εκτελέσεις επί πληρωμή. Άλλωστε η αγριότητα ήταν κοινό γνώρισμα σχεδόν όλων των περίδοξων Κλεφτών! Η ζωή του όμως άλλαξε ριζικά μετά τη γνωριμία του με τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό.

Kosmas AitolosΟ άγιος Κοσμάς πέρασε για πρώτη φορά από την επαρχία Γρεβενών το 1766 και φιλοξενήθηκε στη μονή της Ζάβορδας. Δε γνωρίζουμε όμως αν ανηφόρησε τότε προς την Πίνδο. Για δεύτερη φορά επισκέφθηκε την επαρχία μας το 1775. Σώζονται μαρτυρίες τόσο στη Σιάτιστα, απ’ όπου κινήθηκε προς τα Βέντζια, όσο και στη μονή Ζάβορδας. Από εκεί κινήθηκε δυτικότερα. Μαρτυρείται η άφιξή του στο Κηπουριό. Αφού παραχείμασε στη Θεσσαλική πεδιάδα, όπου ασφαλώς τον άκουσαν αρκετοί Βλάχοι και Κουπατσαραίοι κτηνοτρόφοι, την άνοιξη του 1776 κινήθηκε για τρίτη φορά προς τα Γρεβενά. Τότε παρακίνησε τους Γρεβενιώτες, που μόλις είχαν εγκατασταθεί στο Βαρόσι μετά την καταστροφή των Αυλών από τους Αλβανούς, να χτίσουν σχολείο στον αύλειο χώρο του ναού του αγίου Γεωργίου, όπως και έπραξαν. Στη συνέχεια ο άγιος κινήθηκε προς την Πίνδο και επισκέφθηκε τα κουπατσαροχώρια και τα βλαχοχώρια. Συνέστησε στους Βλάχους να ιδρύσουν σχολεία και να ομιλούν την ελληνική γλώσσα. Την κίνηση αυτή επανέλαβε και κατά τα επόμενα έτη 1777 και 1778. Ενθυμίσεις σε λειτουργικά βιβλία διαφόρων ναών μαρτυρούν το πέρασμά του. Από το Μπόζοβο έχουμε δύο: «1778 επέρασεν ο άγιος Κοσμάς και εδίδαξε το λαό και τους είπε να μην υπερηφανεύονται, να πέσουν εις προσευχήν εις τον Θεόν» και «1778 επέρασε ο Άγις Κοσμάς και δίδαχνε τον κόσμον». Από την Κρανιά: «1778 επέρασε ο Άγιος Κοσμάς και δίδαχνε όλον τον κόσμον».

450px-Mesolouri - EkklisiaΣημαντικό γεγονός του έτους 1778 ήταν τα εγκαίνια του ναού του Μεσολουρίου, ο οποίος σώζεται ως τις μέρες μας. Την κτιτορική επιγραφή διέσωσε ο Ενισλείδης: «Εκ βάθρων ωκοδομήθη ο περικλεής και πάνσεπτος ούτος ναός του αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου τω 1778 σωτηρίω έτει υπό των ορεσίβιων οπλαρχηγών Τότσκα και Γώγου...». Είναι πολύ πιθανόν ο άγιος Κοσμάς να είχε συναντηθεί με τον Τότσκα το 1776, αν όχι ενωρίτερα, και να είχε λάβει την απόφαση να αλλάξει τη ζωή του. Απόδειξη ο ναός που κτίσθηκε με δωρεά του και που πολύ πιθανόν εγκαινιάσθηκε παρουσία του αγίου Κοσμά, η κίνηση του οποίου μαρτυρείται στην επαρχία Γρεβενών κατά το προηγούμενο, του μαρτυρικού του θανάτου, έτος.

Η προσφορά αυτή του Τότσκα, δεν ήταν η μοναδική. Με παρότρυνση πάλι του αγίου, έκτισε ναό προς τιμήν της αγίας Παρασκευής στο Αλποχώρι Τσαρκοβίτσας και δώρισε σαράντα κολυμβήθρες σε ισάριθμα χωριά της Ηπείρου. Τέλος, το 1779 με δαπάνη του κτίσθηκε υδρόμυλος στα Δερβίζιανα, χωριό της γυναίκας του, τον οποίο δώρισε στην ενορία του χωριού. Ίσως το τελευταίο να έγινε στη μνήμη του αγίου Κοσμά που ο Κουρτ πασάς απαγχόνισε υπό την χρηματική πίεση των Εβραίων. Λίγα χρόνια αργότερα ο Κουρτ πασάς με τα όργανά του, σκότωσαν με τσεκούρι και τον Τότσκα στα Δερβίζιανα, στο προαύλιο του ναού. Η θέση του φόνου είναι ακόμη μια μαρτυρία για τη μεταστροφή του ήρωα, του μεγαλύτερου Κλέφτη που γέννησαν τα Γρεβενά.

κατάλογοςΚαι η μεταστροφή αυτή έγινε από το κύρηγμα ενός κοντούλη ξερακιανού καλόγηρου που περιόδευε με μόνο του εφόδιο ένα ξύλινο σκαμνί, δια το χαμηλόν του αναστήματός του, συνέβαλε όμως περισσότερο από όλους τους ομοεθνείς μας, στο να συνεχίσουν να υπομένουν οι σκλαβωμένοι χριστιανοί την τυραννία των κατακτητών και να μην αλλαξοπιστούν από απόγνωση.

Τον άγιο Κοσμά τον τίμησε ο λαός μας ανά το Πανελλήνιο. Καιρός είναι, οι τοπικές αρχές να τιμήσουν και τον καπετάν Δημήτριο Τότσκα.

 

Δημοσιεύθηκε στο περιδικό «Το γεφύρι της επικοινωνίας μας» τον Απρίλιο του 2004.